مقدمه:
تعاون از موضوعاتي است كه هم در زمينه اقتصاد و هم در امور اجتماعي زندگي انسان قابل طرح بوده و مي باشد كه متناسب با شرايط زماني ، مكاني و فرهنگي افراد ، گروهها و جوامع هدف و يا رفع نيازهاي نوعاً معيشتي و مشترك آنها ، يكي از دو جنبه اجتماعي يا اقتصادي تعاون اهميت و اولويت يافته و رويكرد ديگر كمتر مورد توجه قرار گرفته است.
تعاوني ها به عنوان تشكل هاي مردم نهاد ، بخشي از نظام اقتصادي كشور را تشكيل مي دهند كه با پشتوانه تاريخي ، اعتقادي و اجرايي در امور توليد ، توزيع و مصرف فعاليت دارند ، كه از زواياي مختلف قابل بررسي و تبيين هستند. اما به نظر مي رسد در اداره امور تعاوني ها و اثرگذاري آنها در بهبود وضعيت توليد و مصرف در بخش هاي صنعت ، كشاورزي و خدمات عامل اساسي مديريت اين تشكل ها است كه بيشتر بايد واكاوي شده تا راهكارهاي اصولي در اين رابطه حاصل آيد.
جايگاه و اهميت تعاوني ها در جامعه:
اهميت نوعدوستي و مساعدت در حل مسائل جمعي در آموزه هاي ديني اسلام و فرهنگ ايراني ، به طور مكرر يادآوري شده و با مطالعه گذشته هاي دور و نزديك ، شاهد نمونه ها و جلوه هاي بارزي از اين تفكر در گروه هاي كوچك و بزرگ انساني هستيم.
اساسا زندگي جمعي، مستلزم راهكارها و روش هايي براي بهتر شدن و پيشرفت كردن است و حيات انسان و جامعه بشري نيز براي حل مشكلات و گذر از چالش هاي موجود ، نيازمند شيوه هايي از كاركردهاي اجتماعي و اقتصادي است تا مسير او را به سوي تعالي و تكامل ، هموار نمايد. در مباني دين مبين اسلام و حتي ساير اديان الهي ، فرد و جامعه داراي اعتبار بوده و هريك در جاي خود مهم شمرده شده اند و هر دو به عنوان بخشي از هستي و خلقت در ارتباط با خالق يكتا ، معنا و مفهوم حقيقي يافته، براي سعادتشان دستوراتي در دست است كه مهم ترين آنها وحي الهي و بيان آن در قرآن كريم قابل دريافت است. به عبارتي ، دستورات اسلام براي هدايت نوع بشر هر چند داراي صبغه اجتماعي هستند ولي از فرد غافل نبوده و سلامت دنيوي و اخروي را براي هر فرد و گروه و جامعه بشري به ارمغان مي آورد.
از جمله دستورات و تاكيداتي كه براي حفظ كيان جامعه بيان شده ، عبارت معروف (دست خدا با جماعت است) را مي توان ياد كرد كه خود مبنايي براي حركت هاي جمعي است و تعاون هم حداقل به همكاري و همياري بين دو نفر اطلاق مي شود و جمعيت و افراد و جماعت هاي بيشتر را نيز شامل مي شود.
به فرموده مقام معظم رهبري ، دهه چهارم انقلاب اسلامي ، دهه پيشرفت و عدالت است و عدالت كه خود محور و هدف اصلي نظام اسلامي ما است ، ماهيت تعاون و تعاوني ها را تشكيل مي دهد ، يعني بعد اساسي تشكل هاي مبتني بر تعاون ، عدالت محور بودن آنها است و نماد اصلي اين بعد حق يك راي داشتن هر عضو تعاوني ، صرف نظر از ميزان سهام او است چرا كه در مباني اعتقادي سرمايه داري ، اصالت با سرمايه است و راي صاحبان سهام تشكل هاي خصوصي متناسب با سرمايه و سهام آنها در شركت است در حالي كه در مكتب اسلام و بالاخره در شيوه تعاوني اصالت با انسان و تعالي او است. لذا براي اداره امور تشكل هاي مورد نظر ، نظر و راي فرد عضو ، اصل است نه پول و ثروت او.
البته اين نظر مغفول نماند همان طور كه پيشتر به آن اشاره شد سرمايه و مديريت مكمل هم بوده و بالاتفاق هدف را محقق مي نمايند. در بحث تعاوني ها هم راي اعضا و سهام ايشان در پيشبرد موفقيت آميز خط مشي هاي تعاوني موثرند. در هر حال وجه مشترك اقتصاد اسلامي و رويكرد تعاوني به اقتصاد ، عدالت محوري آنها است. در نتيجه جامعه اسلامي ما با پشتوانه ديرينه فرهنگي خود مي تواند بيش از پيش از تعاون و موسسات مبتني بر اصول تعاون براي نيل به عدالت و پيشرفت بهره گيرد البته نه از نوع بهره گيري ليبراليسم غربي و نه از روش بهره جويي سوسياليسم شرقي. بلكه به شيوه اي متعادل و متناسب ايراني و اسلامي كه هم سابقه تعاون را در تاريخ خود و هم در مباني فقهي خود به طور مشخص دارا است.
از سوي ديگر روانشناختي جامعه شناسانه ، همفكري و همگرايي افراد در قالب گروه هاي داراي خواسته يا نياز مشترك را مثبت ارزيابي كرده ، استفاده از ظرفيت هاي مجموعه افراد متشكل در يك جمع را براي دستياي به اهداف مربوط و رفع نيازهاي مجموعه موثر مي داند. بنابراين از نظر عقل و نقل تعامل انسان ها براي بهتر زيستن داراي اعتبار بوده و تاريخ صحت آن را تاييد مي نمايد.
تعاوني ها نيز به عنوان تشكلي جمعي كه حداقل با هفت نفر پايدار مي شود به عنوان نهادي كه توانايي فعاليت و پويايي در صحنه هاي اجتماعي ، اقتصادي و فرهنگي را دارند در قانون اساسي و قوانين برنامه و چشم انداز ، جايگاهي مناسب داشته ، به طوري كه در دستورالعمل اجرايي اصل 44 قانون اساسي صادره از سوي مقام معظم رهبري ، ارتقاي مهم تعاون در اقتصاد ملي تا 25 % تاكيد شده است.
در بررسي اجمالي عملكرد شركت ها و اتحاديه هاي تعاوني طي دهه هاي اخير در كشورمان، به عنوان نمونه استان سمنان، به جايگاه و نقش قابل توجه آنها در عرصه هاي مختلف پي مي بريم ، به طوريكه با مقايسه آمار و ارقام مندرج در جدول شماره 1 شاهد افزايش و توسعه كمّي تعاوني ها هستيم.هرچند براي ارتقاي جايگاه آنها در توسعه اقتصادي بايد به رشد كيفي آنها نيز توجه بيشتري نمود.
                        
جدول شماره 1
دوره زماني
(سال هاي شمسي)
تعداد تعاوني هاي چند منظوره
(تاسيس شده)
تعداد اعضا
(نفر)
ميزان سرمايه
(هزار ريال)
در دهه 60
86
5591
1569216
در دهه 70
259
23770
12383822
در دهه 80
822
24943
79941448
در دهه 90
(با لحاظ نمودن تعاوني هاي عدالت)
1051
300107
125810808
رشد تعاوني ها در استان سمنان  
مشاركت ، مديريت و تعاون :
ارتباط و شركت داشتن افراد يك مجموعه سازماني اعم از تجاري ، اداري يا تعاوني در تصميم گيري ها و سياست گذاري هاي آن مجموعه مي تواند در بهبود شرايط دروني و بيروني مجموعه مفيد و موثر باشد. در مباني مديريت و هم از نظر روانشناسي بيان شده كه همراهي و مشاركت افراد سازماني در فرايندها و كاركردهاي سازماني بر تحقق اهداف سازمان تاثير مثبت داشته ، به طوري كه مشاركت جويان احساس مسئوليت  بيشتري  در  سرنوشت  سازمان نموده تا  جايي كه سرنوشت سازمان را سرنوشت خود  و پيشرفت موسسه يا نهادي را كه در آن شاغل بوده و در تدوين و اجراي برنامه هاي آن نقشي دارند ، توفيق خود مي انگارند.
اگرچه در تعاوني ها به عنوان تشكل هاي مردمي رسم بر اين شده كه اعضا پس از انتخاب افرادي به عنوان هيئت مديره و بازرس ، خودشان كمتر در تصميمات و اقدامات تعاوني مشاركت يا دخالت مي نمايند، اما بهتر آن است كه با بهره گيري از روش هاي علمي و عملي در پي استفاده هر چه بيشتر از ظرفيت ها و دانايي اعضا براي ارتقاي مديريت تعاوني ها باشيم.به عبارت ديگر مي توان گفت در شركت هاي خصوصي اين فرضيه غالب است كه مديريت و مالكيت شركت ، بايد جداي از هم باشند ، ولي در تعاوني ها اين جدايي اگر چه به نوعي به عنوان عدم دخالت در كار هيئت عامله پذيرفته شده لكن اين ايده نبايد در تعاوني ها به شدت شركت هاي سهامي عام حاكم باشد، بلكه بهتر است اعضا به ويژه آنها كه داراي تجربه يا تخصص هستند با مشاركت رسمي و غير رسمي و اعلام نظرات خود و حتي پيگيري آنها از طرق قانونيِ لحاظ شده در اساس نامه در هدايت تعاوني نقش آفريني و تاثيرگذاري نمايند، لذا سهامداران تعاوني مي توانند در موقعيت هاي مناسب و به صورت اصولي و بر اساس راهكارهاي روزآمد و كارآمد در ادارهي شركت خود اعمال نظر نموده ، زمينه همراهي و همكاري اعضا را براي بهبود و ارتقاي كيفي مديريت تعاوني فراهم نمايند.
مسئله اساسي در اين رابطه عدم تمايل افراد و اعضا در مشاركت جويي و تعامل فعالانه با هيئت عامله ي تشكل هاي تعاوني از يك سو و نداشتن رغبت و انگيزه كافي دست اندركاران و مديران  و مسئولين تعاوني در شركت دادن اعضا به نحو مقتضي براي تصميم گيري هاي  مهم و حتي تصميمات جاري از سوي ديگر مي باشد ، كه اين پديده ريشه فرهنگي داشته و به نظر مي رسد با كارهاي فرهنگي و پژوهشي اين معضل رفع شدني است.
در هر حال با پذيرش اين مهم كه سرمايه و مديريت ، منابع اصلي براي پيشبرد موسسات خصوصا اقتصادي به سرمنزل مقصود و سود دهي آنها هستند و همچنين با توجه به اينكه شركت هاي تعاوني طبق معمول با هدف جبران كمبود سرمايه تك تك اعضا براي ساماندهي كسب و كار و يا براي رفع نيازهاي معيشتي مشترك آنان شكل گرفته اند لذا سهم زيادي در كاركردهاي اقتصاد ملي ندارند و در بهره مندي از منبع ديگر يعني مديريت هم دچار نقصان هايي هستند كه عدم مشاركت فعال و نبود تعامل نتيجه بخش بين اعضا و اركان تعاوني نمونه اي از آنهاست.لذا براي ايجاد تغييرات اساسي در كاركرد و بهره گيري از اين دو منبع مهم در تعاوني ها به منظور رسيدن تشكل هاي تعاوني به جايگاه واقعي و قانوني خود در نظام اقتصادي كشور علاوه بر سياست هاي مد نظر مسئولين و برنامه ريزان كلان،كار اساسي فرهنگي كه معمولا داراي بازه ي زماني طولاني بوده و زمينه تغيير ياد شده را با تغيير نگرش افراد فراهم مي كند را نبايد فراموش كرد.
از آنجا كه سال ميلادي آينده ( 2012 ) از سوي سازمان ملل به عنوان سال بين المللي تعاون نامگذاري شده و توصيه گرديده همه دولت ها ، سازمان هاي بين المللي و هم تشكل هاي مرتبط از فرصت استفاده كرده براي توسعه تعاوني ها و ارتقاي نقش آنها در توسعه اقتصادي و اجتماعي بهره گيري نمايند.
البته مهم تر از اين نامگذاري ، هدف گذاري جامعه جهاني و هم جامعه خودمان به سمت و سوي اين شيوه ي اجتماعي از اقتصاد است كه بايد مدنظر قرار گرفته ، سهم بيشتري در برنامه هاي توسعه و رشد جوامع به خصوص كشورهاي در حال توسعه داشته باشد.
نتيجه گيري :
در يك جمعبندي اجمالي و با نگاهي گذرا به شرايط موجود و عملكرد بخش تعاون در سالهاي اخير نتيجه معمول و ارزيابي ساده از وضعيت تعاوني ها اينكه علي رغم ظرفيت هاي مناسب شيوه تعاون از نظر فكري و تا حدودي عملي ماحصل و خروجي تعاوني ها تنها در مقاطع حساس اقتصادي و اجتماعي بسيار رضايت بخش بوده ولي در شرايط عادي و دوران سازندگي كاركردي متناسب با شان خود ارائه ندادند.لذا براي برون رفت از اين حالت بهتر است راه هايي كه بيان آن بارها تكرار شده ولي به طور جدي به آن پرداخته نشده را تجربه كنيم به طوري كه از گنجاندن مفاهيم تعاون در دروس ابتدايي دانش آموزان گرفته تا استخراج مباحث مرتبط با تعاون از متون ديني و فقهي و هدايت و عملي كردن آنها در سطح خانواده و جامعه به اشكال گوناگون با استفاده از امكانات چندرسانه اي و امور هنري و همين طور با پياده سازي نظريه هاي مشاركتي در مديريت تعاوني ها بايد به نحوي اقدام شود تا اعضاي تعاوني هم در فرايند مديريت اعم از برنامه ريزي، سازماندهي و نظارت تعاوني مشاركت يافته و تنها به تامين مايحتاج مصرفي يا تخصصي خود از تعاوني اكتفا نكرده بلكه در ايده پردازي، شركت آزاد و غيررسمي در جلسات گوناگون تعاوني، استفاده از داشته هاي مادي و معنوي اعضا براي ارتقا سطح كمي و كيفي تعاوني براي بهبود شاخص هاي بهره وري در تعاوني و مد نظر داشتن راهكارهاي انگيزشي و تشويقي و بسياري از اقداماتي كه عملا مشاركت اعضا را در بهبود مديريت تشكل خود بيشتر نمايد لذا موارد ياد شده و پيشنهادات و نظرات كارشناسي شده ديگر مي تواند از سوي مسئولين اتحاديه هاي مركزي تعاوني ها و دست اندركاران دولتي مربوطه براي اهداف ياد شده مد نظر قرار داده شود و در برنامه ريزي هاي كلان و حتي قانون گذاري عملي گردد.
در پايان بيان اين نكته هم قابل تامل است كه اگر تعاوني ها به خود آمده و اصول خود را با نگاه متناسب با شرايط جامعه ايراني و همچنين با لحاظ نمودن سياست هاي اتحاديه بين المللي تعاون به روز نمايند و از سوي ديگر اتكاي آنها به دولت و حمايت هاي آن به حداقل ممكن كاهش يابد مي توان اميد داشت كه حركت آنها در اقتصاد ملي با برنامه هاي بلند مدت كشور هماهنگ شده ، سهم آنها در اين راستا افزايش خواهد يافت.

تاریخ ارسال: 1391/4/12
تعداد بازدید: 948
کلمات کلیدی
ارسال نظر



تهران - خیابان انقلاب -روبروی پیچ شمیران - جنب دانشگاه آزاد واحد تهران مرکز - ساختمان تنکابن - پلاک 352 - طبقه 6 - واحد 31
تلفن: +98 21 77513268 -77512236 -77613815 -09197371329
طراحی و تولید: ایده پرداز طلوع